Kết hôn đồng giới ở Việt Nam: luật nói gì, cần chuẩn bị gì

Kết hôn đồng giới ở Việt Nam không bị cấm, nhưng cũng chưa được công nhận: hai người cùng giới có thể tổ chức đám cưới, sống chung, mà không bị phạt, nhưng không đăng ký kết hôn được và không có quyền, nghĩa vụ của vợ chồng trước pháp luật. Muốn bảo vệ nhau về tài sản, thừa kế, con cái, các cặp đôi phải tự dựng bằng hợp đồng, di chúc và đồng sở hữu.

Cập nhật theo quy định có hiệu lực đến tháng 10/2026.

Luật Việt Nam nói gì về kết hôn đồng giới

Câu chữ nằm ở khoản 2 Điều 8 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 (số 52/2014/QH13, hiệu lực 01/01/2015): "Nhà nước không thừa nhận hôn nhân giữa những người cùng giới tính."

"Không thừa nhận" khác "cấm". Luật Hôn nhân và gia đình 2000 từng liệt kê kết hôn giữa những người cùng giới tính vào danh sách các trường hợp cấm kết hôn (Điều 10). Luật 2014 đã bỏ chữ cấm đó. Từ năm 2013, mức phạt hành chính đối với việc tổ chức đám cưới đồng giới cũng đã được bỏ khi Nghị định 110/2013/NĐ-CP thay thế văn bản cũ.

Nghĩa là: hai người cùng giới làm lễ cưới, mời họ hàng, mặc áo dài chụp ảnh cưới, về sống chung một nhà - không ai có quyền phạt họ vì việc đó. Nhưng khi ra uỷ ban xã, phường xin đăng ký kết hôn, hồ sơ sẽ bị từ chối.

Người ngoài hay hiểu nhầm theo một trong hai hướng: hoặc nghĩ "vẫn bị cấm", hoặc nghĩ "đã hợp pháp rồi". Cả hai đều sai, và hiểu sai thì sẽ chuẩn bị sai.

Có được đăng ký kết hôn không

Không. Giấy chứng nhận kết hôn chỉ cấp cho một nam và một nữ đáp ứng điều kiện của Luật Hôn nhân và gia đình. Hệ quả là các cơ chế mặc định giữa vợ chồng không tự áp dụng cho cặp đồng giới, dù hai người đã sống với nhau mười năm.

Tài sản. Không có "tài sản chung vợ chồng". Thứ gì đứng tên ai thì về mặt giấy tờ là của người đó. Hai người cùng góp tiền mua nhà mà sổ chỉ đứng tên một người, khi chia tay hoặc một người mất, người còn lại phải tự chứng minh phần đóng góp của mình.

Thừa kế. Người bạn đời cùng giới không nằm trong hàng thừa kế theo pháp luật (Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015). Không có di chúc thì tài sản về cha mẹ, con, anh chị em của người mất, không về người đã sống cùng họ.

Con cái. Theo Luật Nuôi con nuôi 2010, chỉ cặp vợ chồng mới cùng nhận một con nuôi. Một người trong cặp đồng giới vẫn có thể nhận con nuôi với tư cách người độc thân, nhưng người kia không có quan hệ cha mẹ - con với đứa trẻ trước pháp luật.

Những việc nhỏ hơn mà đau hơn. Ký giấy cho phẫu thuật, nhận thông tin bệnh án, lo hậu sự - đây là chỗ nhiều cặp mới thấy khoảng trống của luật, thường vào lúc tệ nhất.

Một tình huống rất đời

Linh và Trang sống với nhau bảy năm ở Sài Gòn. Căn hộ mua năm 2021, hai người cùng trả góp, nhưng sổ hồng đứng tên Linh vì hồ sơ vay ngân hàng của Linh dễ duyệt hơn. Năm nay Linh mất vì tai nạn. Không có di chúc.

Theo pháp luật, căn hộ là di sản của Linh và chia cho bố mẹ Linh. Trang có thể khởi kiện để đòi phần mình đã góp, nhưng phải chứng minh bằng sao kê, tin nhắn, và rất có thể phải đối đầu với chính gia đình người mình thương ở toà.

Chuyện này hoàn toàn tránh được bằng hai việc làm từ năm 2021: ghi tên cả hai trên sổ, và mỗi người lập một di chúc.

Cách các cặp đồng giới tự bảo vệ nhau

Đồng sở hữu ngay từ đầu. Luật Đất đai 2024 cho phép một thửa đất, căn nhà có nhiều người cùng đứng tên, giấy chứng nhận phải ghi đầy đủ tên những người đó. Hai người cùng góp tiền thì cùng đứng tên, đừng vì tiện mà để một người.

Văn bản thoả thuận tài sản. Hai người có thể lập văn bản ghi rõ tài sản nào của ai, góp bao nhiêu phần trăm, chia thế nào khi chia tay. Bộ luật Dân sự công nhận sở hữu chung theo phần giữa bất kỳ ai, không chỉ vợ chồng. Đem đi công chứng để giảm tranh chấp về sau. Logic này giống thoả thuận tài sản trước hôn nhân, chỉ khác là nó đứng trên luật dân sự chung.

Di chúc. Đây là việc quan trọng nhất. Ai cũng có quyền lập di chúc để lại tài sản cho bất kỳ người nào. Lưu ý Điều 644 Bộ luật Dân sự: cha mẹ, vợ chồng, con chưa thành niên hoặc con đã thành niên mà không có khả năng lao động của người mất vẫn được hưởng ít nhất hai phần ba một suất thừa kế theo pháp luật, dù di chúc không cho. Nên nếu bố mẹ bạn còn sống, người bạn đời không chắc nhận trọn vẹn, nhưng vẫn hơn rất nhiều so với không có di chúc.

Giấy uỷ quyền. Uỷ quyền cho nhau giao dịch ngân hàng, làm thủ tục hành chính khi một người ốm hoặc vắng mặt.

Nói chuyện với gia đình hai bên. Không phải thủ tục pháp lý, nhưng nhiều tranh chấp sau khi một người mất bắt nguồn từ việc gia đình không hề biết hai người là gì của nhau. Nếu bạn chuẩn bị nói, bài về khi nào nên giới thiệu với gia đình có vài gợi ý dùng được.

Những việc này nên làm cùng một luật sư hoặc công chứng viên, vì mỗi trường hợp tài sản khác nhau.

Còn người chuyển giới thì sao

Điều 37 Bộ luật Dân sự 2015 đã công nhận việc chuyển đổi giới tính được thực hiện "theo quy định của luật", và người đã chuyển đổi có quyền đăng ký thay đổi hộ tịch. Nhưng đến thời điểm bài viết này, chúng tôi chưa tìm thấy luật chuyên ngành về chuyển đổi giới tính được Quốc hội thông qua - dự thảo Luật Chuyển đổi giới tính được công bố lấy ý kiến từ cuối năm 2023, nhưng đến tháng 9/2024 đã được đề nghị rút khỏi chương trình kỳ họp Quốc hội, và theo các nguồn chúng tôi kiểm thì đến nay vẫn chưa được thông qua. Vì vậy việc thay đổi giới tính trên giấy tờ, và kéo theo là quyền đăng ký kết hôn sau khi chuyển đổi, vẫn còn vướng. Nếu bạn ở trong trường hợp này, hãy kiểm tra lại tình trạng văn bản trước khi lên kế hoạch.

So với Thái Lan và Đài Loan

Đài Loan là nơi đầu tiên ở châu Á hợp pháp hoá hôn nhân cùng giới, luật có hiệu lực ngày 24/5/2019, sau phán quyết của Toà án Hiến pháp yêu cầu sửa luật hôn nhân.

Thái Lan hợp pháp hoá từ ngày 23/01/2025, khi luật bình đẳng hôn nhân có hiệu lực, cho phép hai người từ 18 tuổi đăng ký kết hôn bất kể giới tính, với quyền như các cặp khác giới.

Đi Thái Lan đăng ký kết hôn có giúp gì ở Việt Nam không? Về mặt pháp lý thì gần như không. Muốn ghi chú một cuộc hôn nhân đăng ký ở nước ngoài vào sổ hộ tịch Việt Nam, hai người phải đáp ứng điều kiện kết hôn theo luật Việt Nam (Điều 34 Nghị định 123/2015/NĐ-CP), nên hôn nhân cùng giới đăng ký ở Thái Lan vẫn không được thừa nhận khi về nước. Nó có ý nghĩa khi hai người sống, làm việc ở Thái Lan, hoặc với chính hai người - nhưng đừng coi tờ giấy đó thay cho di chúc và văn bản tài sản ở nhà.

Điều đáng nhớ

Pháp luật Việt Nam hiện để cặp đồng giới tự lo phần lớn những thứ mà cặp khác giới được mặc định. Điều đó không đúng hay sai theo cảm xúc của ai, nó chỉ là thực tế mà bạn cần chuẩn bị. Một bản di chúc và một cái tên trên sổ hồng làm được nhiều hơn mọi lời hứa.

Bài viết mang tính phổ biến pháp luật, không thay cho tư vấn của luật sư. Quy định có thể thay đổi, hãy kiểm lại văn bản gốc.